Drugi svjetski rat u Bosni i Hercegovini bio je prije svega zajednička borba svih naroda protiv fašizma, okupacije i politike istrebljenja. U vihoru rata, kada su nacistička Njemačka, fašistička Italija i kvislinške strukture pokušavale podijeliti i razoriti zemlju, u redovima antifašističkog pokreta našli su se Bošnjaci, Srbi, Hrvati i drugi građani Bosne i Hercegovine.

U partizanskim jedinicama, borci su dijelili istu hranu, iste rovove i istu sudbinu. Ta bliskost na terenu rušila je ideološke barijere koje su okupatori pokušavali nametnuti. Narodnooslobodilački pokret u Bosni i Hercegovini bio je snažan upravo zato što nije pripadao samo jednom narodu. On je okupljao ljude različitih identiteta oko zajedničkog cilja, poraza fašizma i očuvanja zajedničkog prostora života.

Bosna i Hercegovina, kao centar narodnooslobodilačke borbe naroda Jugoslavije i poprište najznačajnijih bitaka, imala je poseban značaj u Drugom svjetskom ratu. O razmjerama podnesene žrtve govori podatak da je oko 50% svih poginulih u Jugoslaviji bilo upravo iz BiH, dok je udio poginulih partizana iz naše zemlje iznosio preko 30%, iako je ona činila manji dio ukupne populacije države. Završne borbe bile su po intenzitetu najkrvavije razdoblje rata, a gotovo sve velike ofanzive vodile su se upravo na našim prostorima, gdje je Bosna i Hercegovina procentualno podnijela najveće žrtve među partizanskim snagama.

Narodnooslobodilačka borba na tlu Bosne i Hercegovine bila je zajednički napor svih njenih naroda, u kojem su bosanskohercegovačke brigade, predvođene masovnim ustankom Krajišnika te boraca iz Hercegovine i istočne Bosne, činile udarnu snagu pokreta, dok su Bošnjaci od samog početka, kroz mješovite jedinice i ilegalni rad u gradovima, bili neraskidiv dio antifašističkog fronta.

Antifašizam građana ne iscrpljuje se samo u vojnoj borbi. Tokom rata, širom Bosne i Hercegovine, građani spašavaju Jevreje od ustaškog progona, skrivaju ih, izdaju lažne dokumente i rizikuju vlastite živote u okolnostima u kojima pomoć znači smrtnu presudu ako ih otkriju. Mnogi su proglašeni Pravednicima.

Taj segment historije i dalje ostaje slabije vidljiv, ali je duboko dokumentovan u svjedočanstvima preživjelih.

Posebno mjesto zauzima spašavanje Sarajevske Hagade, jednog od najvrednijih jevrejskih rukopisa na svijetu. U vremenu kada nacističke vlasti sistematski pljačkaju i uništavaju jevrejsko nasljeđe, Hagada biva sakrivena i spašena zahvaljujući stručnjacima Zemaljskog muzeja među kojima su Derviš Korkut, Jozo Petrović i Vejsil Čurčić. Taj je gest dokaz da antifašizam u Bosni ima kulturnu, ali i moralnu dimenziju.

Muslimanske rezolucije (1941-1942) bile su hrabri javni protesti bosanskohercegovačkih muslimana (uglednika, ilmije, trgovaca) protiv ustaških zločina, progona Srba, Jevreja i Roma.

Prijedorska rezolucija zauzima posebno mjesto u političkoj i društvenoj historiji Bosne i Hercegovine kao jedan od prvih javnih i organizovanih iskaza otpora dijela građanske i vjerske elite prema postupcima tadašnjeg autoritarnog režima. Ona predstavlja rani primjer artikuliranog protivljenja nasilju i samovolji vlasti, u vremenu kada je javno suprotstavljanje nosilo ozbiljne posljedice. Njenom donošenju prethodila je sjednica Skupštine vjersko-prosvjetnog društva „El-Hidaje“, održana u Sarajevu 14. augusta 1941. godine. Zaključci te sjednice, koji su otvoreno osudili ubistva, represiju i teror nad civilnim stanovništvom, smatraju se prvim institucionalnim korakom u nizu kasnijih rezolucija koje su potpisivali ugledni muslimanski predstavnici širom zemlje.

Posebnu težinu u sadržaju Prijedorske rezolucije ima reakcija na praksu ustaških jedinica koje su, tokom masovnih zločina u Bosni i Hercegovini, svjesno koristile muslimanska obilježja poput fesa i muslimanska imena u međusobnoj komunikaciji, s ciljem da odgovornost za zločine prebace na Bošnjake. Upravo zbog takvih manipulacija, potpisnici u tački 6. jasno i nedvosmisleno ističu da muslimani kao zajednica odbacuju postupke neodgovornih pojedinaca i odlučno se ograđuju od svih zločina koji im se zlonamjerno pripisuju.

U Rezoluciji se zahtijeva da vojne i civilne vlasti postupaju jednako i bez izuzetaka prema svim počiniocima kršenja zemaljskih i ljudskih zakona, bez obzira na njihovu vjersku pripadnost, uz naglasak da ne smije postojati razlika između povlaštenih i obespravljenih, zaštićenih i nezaštićenih.

Završni dio Rezolucije dodatno pojačava njen moralni i politički značaj jasnom porukom da budućnost Bosne i Hercegovine ne počiva na podjelama i nasilju, nego na međusobnom povjerenju, solidarnosti i zajedničkom životu. Poruka o slozi i bratstvu postavljena je kao suprotnost krvavim sukobima i mržnji koji razaraju društvo.

Nakon Prijedorske rezolucije uslijedio je niz sličnih dokumenata širom Bosne i Hercegovine, među kojima su Sarajevska rezolucija od 12. oktobra, Mostarska rezolucija od 21. oktobra, Banjalučka rezolucija od 12. novembra, Bijeljinska rezolucija od 2. decembra, Tuzlanska rezolucija od 11. decembra te Zenička rezolucija donesena 26. maja 1942. godine. Zajedno, ove rezolucije svjedoče o postojanju snažnog unutrašnjeg otpora nasilju i ekstremizmu te o nastojanju da se u najtežim okolnostima sačuva moralni i društveni integritet Bosne i Hercegovine.

Primjera spašavanja je puno. U Srebrenici su ustaše planirale pokolj oko 3.500 Srba. Informaciju o tom planu dobio je Nazif Klančević, koji je odmah obavijestio svog oca, imama Aliju Klančevića, koji je okupio ugledne mještane i zajedno su intervenisali kod ustaških vlasti, uspjeli spriječiti pokolj i spasiti Srbe. Ovaj čin hrabrosti i ljudskosti ostaje gotovo nepoznat, iako je ovdje u pitanju Srebrenica gdje su srpske snage 1995. godine počinile genocid nad Bošnjacima.

Tu je i primjer Muhameda Šefket-ef. Kurta, koji je u januaru 1942. spasio hiljade tuzlanskih Srba od pokolja. Predvodio je grupu uglednih Bošnjaka koji su intervenisali kod “ustaških” vlasti da se spriječi paljenje prepune pravoslavne crkve u Tuzli na Badnju večer 1942. godine.

Ipak, nakon Drugog svjetskog rata uloga muslimanskih boraca i civila ostaje potisnuta. U javnom diskursu naglasak se pomjera, a muslimanski doprinos antifašističkoj borbi svodi se na fusnote. U prvi plan ulaze druge naracije, dok se bošnjačka hrabrost prešućuje ili relativizira.

Takvo potiskivanje ima dugoročne posljedice. Stvara se pogrešna slika o Bošnjacima kao narodu bez jasne vojne i političke tradicije otpora. Upravo na toj pogrešnoj pretpostavci zasnivaju se procjene s početka 1990-ih da će Bosna lako pasti, da neće biti organizovanog otpora i da će se stanovništvo povući pred nasiljem te biti sistematski uništeno, što je bio cilj agresije.

Umjesto toga, 1992. godine nastaje Armija Republike Bosne i Hercegovine. U njenim redovima nalaze se potomci ljudi koji u porodičnom pamćenju nose iskustvo borbe protiv fašizma, zaštite komšija i očuvanja dostojanstva pod prijetnjom uništenja.

Dok su džamije uništavane na svakom koraku u agresiji tamo gdje su vladali VRS i HVO, na teritoriji Armije RBiH katoličke, pravoslavne i druge bogomolje su čuvane.

To daje jasnu sliku rata 1992–1995. godine i borbe protiv fašizma.