Baton Dezitijatski, veliki ilirski vojskovođa koji je podigao ustanak protiv moćnog Rimskog Carstva, u historiografiji naveden kao Batonov rat, i dalje je velika nepoznanica za širu javnost.

Ilirik je bio prekomorski susjed Rimskog carstva, bogat rudnim i mineralnim nalazištima. Njegova eksploatacija bila je ključna. Prema Veleju Paterkulu, rimskom oficiru i historičaru koji je lično pratio Tiberija tokom pohoda, ustanici iz 6. godine nove ere nisu bili divljaci. Vještine pisanja, disciplina, vojna organizacija i znanje latinskog jezika svjedoče o visokoj kulturi, ali i o dugogodišnjoj interakciji s Rimom.

Baton i njegova vojska upravo su gazili zemljom kojom mi danas hodimo i nosimo njihove gene. Zapisi o njemu su priča o hrabrosti, požrtvovanju i borbi za slobodu.

Veliki ilirski ustanak (Bellum Batonianum), izbio je 6. g.n.e. na prostoru današnje Bosne i Hercegovine, predvođen Batonom Dezitijatskim, vođom plemena Dezitijata iz centralne Bosne. Tačne lokacije se ne mogu navesti jer su Rimljani, a potom Slaveni generacijama uništavali sve ilirske tragove.

Stoga je ovaj period nepresušan izvor novih istraživanja i otkrića.

Ustanak je motivisan visokim rimskim porezima, prisilnim regrutovanjem u rimsku vojsku i općom eksploatacijom.

Baton je uspio ujediniti brojna ilirska plemena, stvarajući savez koji je ozbiljno ugrozio rimsku kontrolu nad Balkanom. Rimljani su ovaj sukob smatrali jednim od najtežih od Punskih ratova, angažujući 15 legija (oko 190.000 vojnika i 9.000 konjanika) pod komandom znamenitih vojskovođa Tiberija i Germanika.

Rimske legije, iako superiorne u broju i opremi, gubile su bitku za bitkom. Baton je uveo gerilski način ratovanja kakav Rim nije poznavao.

U jednom trenutku, rimski vojskovođa Tiberije, kasnije imperator, pao je u okruženje, ali mu je Baton viteški poštedio život. Kasnije, nakon što se Baton predao da bi poštedio svoj narod masovnog stradanja, Tiberije mu zauzvrat nudi život u izgnanstvu, bogatstvo i dostojanstvo u Raveni, ali bez prava povratka u Ilirik.

Tokom ustanka, slobodna ilirska teritorija širila se iz srca današnje Bosne sve do planine Alma (današnja Fruška Gora u Srbiji), od obala Albanije do zaleđa Salone (današnjeg Splita u Hrvatskoj), pa čak do prostora današnje Slovenije.

Rimski Senat je bio u panici. Imperator August je na sjednici rekao, što je sačuvano u dokumentima:

“Ako ne poduzmemo krajnje mjere, neprijatelj će za deset dana biti pred Rimom.”

Rim je morao prekinuti pohode na germansko markomansko kraljevstvo kod rijeke Elbe. Sve legije, ukupno 15 regularnih, 15 auksilijarnih i dodatne trupe poput tračkih saveznika, veterana i plaćenika, poslane su protiv Batona. Uveden je i vanredni porez kojim su bogataši morali predati zdrave robove regrutne dobi za vojsku.

Borbe su trajale tri godine, do 9. godine nove ere. 

Baton je imao snage nastaviti dalje, ali se predao kako bi svoj narod poštedio patnje. Nakon predaje, rimski vojskovođa Tiberije upitao je Batona o razlozima pobune. Ostao je zapisan odgovor:

„Umjesto pastira, poslali ste vukove da nas čuvaju“, što ističe i socijalnu dimenziju ustanka.

Ilirski pobunjenici nisu imali uniformisanu vojsku. Koristili su improvizovanu opremu, uključujući osvojeno rimsko oružje, što apsolutno asocira na 1992. godinu, na istom prostoru, ali i na jednaku hrabrost bosanskih vojnika koji su branili svaki pedalj od daleko nadmoćnijeg neprijatelja, zaplijenivši njegovo oružje, usred embarga.

Batonov rat predstavlja prvu dokumentovanu organizovanu odbranu na bosanskom tlu, naglašavajući temu jedinstva plemena protiv imperijalne dominacije.

U ustanku su aktivno učestvovale i žene, a rimski izvori svjedoče da su Ilirke, suočene s porobljavanjem, radije birale smrt skokom u rijeku.

S druge strane, rimske snage predvođene su najvećim vojnim umovima tog vremena: Tiberije, Germanik, Aul Cecina Sever, Valerije Mesalin, Plaucije Silvan, Marko Emilije Lepid, Gaj Vibije Postum, Lucije Apronije kao i drugim koji će postati legende Carstva.

Dakle, hrabrost, vještinu i ponos Batona i njegove vojske mogli smo prepoznati u junacima Armije Republike BiH.

I jedni i drugi ušli su zauvijek u historiju.